Εθισμός: Όταν σου «κλέβει» χρόνο από ό,τι πραγματικά έχει σημασία

Ο εθισμός δεν αρχίζει όταν χάνεις τον έλεγχο. Αρχίζει όταν χάνεις τον χρόνο σου.

Οι περισσότεροι άνθρωποι όταν ακούν τη λέξη «εθισμός» σκέφτονται το αλκοόλ ή τις ουσίες. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο άνθρωπος μπορεί να αναπτύξει εξαρτητικές σχέσεις όχι μόνο με ουσίες, αλλά και με συμπεριφορές όπως η χρήση του κινητού τηλεφώνου, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα τυχερά παιχνίδια, τα βιντεοπαιχνίδια ή ακόμη και η εργασία.

Το πρώτο σημάδι συχνά δεν είναι η πλήρης απώλεια ελέγχου. Είναι ότι, σχεδόν ανεπαίσθητα, όλο και περισσότερος χρόνος αφιερώνεται σε μία δραστηριότητα, ενώ όσα είχαν πραγματική αξία αρχίζουν να υποχωρούν.

Τι είναι ο εθισμός;

Στην ψυχολογία, ο εθισμός περιγράφεται ως μια κατάσταση κατά την οποία η αναζήτηση μιας ουσίας ή μιας συμπεριφοράς αποκτά δυσανάλογη προτεραιότητα σε σχέση με άλλους σημαντικούς τομείς της ζωής.

Δεν είναι απλώς η συχνότητα μιας συμπεριφοράς που καθορίζει αν πρόκειται για εθισμό. Είναι η επίδρασή της στη λειτουργικότητα και στην ποιότητα ζωής.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι:

«Πόσο συχνά το κάνω;»

Αλλά:

«Τι έχω αρχίσει να χάνω εξαιτίας του;»

Όταν ο χρόνος αλλάζει προτεραιότητες

Ο χρόνος είναι ένας από τους πιο αξιόπιστους δείκτες των πραγματικών μας προτεραιοτήτων.

Στην αρχή, μια συμπεριφορά μπορεί να προσφέρει ευχαρίστηση, χαλάρωση ή μια προσωρινή διέξοδο από το άγχος. Σταδιακά, όμως, μπορεί να αρχίσει να καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο μέρος της ημέρας.

Χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, μειώνεται ο χρόνος για:

• την οικογένεια,
• τους φίλους,
• τον σύντροφο,
• τον ύπνο,
• τη σωματική άσκηση,
• τη δημιουργικότητα,
• την προσωπική ανάπτυξη,
• τη χαλάρωση χωρίς οθόνες,
• τις δραστηριότητες που μας έδιναν νόημα.

Ο εθισμός δεν αφαιρεί μόνο ώρες από το 24ωρο. Αφαιρεί ευκαιρίες για σύνδεση, ξεκούραση και εξέλιξη.

Γιατί ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να σταματήσει;

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι σχεδιασμένος να αναζητά εμπειρίες που προσφέρουν ανταμοιβή.

Ορισμένες ουσίες και συμπεριφορές ενεργοποιούν έντονα το σύστημα ανταμοιβής, δημιουργώντας την επιθυμία για επανάληψη.

Με τον χρόνο, όμως, η συμπεριφορά μπορεί να πάψει να γίνεται επειδή μας ευχαριστεί και να συνεχίζεται επειδή δυσκολευόμαστε να τη διακόψουμε ή επειδή μας βοηθά να αποφύγουμε δυσάρεστα συναισθήματα, όπως το άγχος, η μοναξιά ή η ανία.

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, όπου η προσωρινή ανακούφιση διατηρεί τη συμπεριφορά, χωρίς όμως να αντιμετωπίζει την πραγματική ανάγκη.

Δεν είναι μόνο θέμα θέλησης

Ένας από τους πιο επίμονους μύθους είναι ότι ο εθισμός οφείλεται σε έλλειψη αυτοελέγχου.

Η επιστήμη δείχνει ότι οι εξαρτητικές συμπεριφορές διαμορφώνονται από την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.

Παράγοντες όπως:

• το χρόνιο στρες,
• οι τραυματικές εμπειρίες,
• η κοινωνική απομόνωση,
• οι δυσκολίες στη συναισθηματική ρύθμιση,
• η έλλειψη υποστηρικτικών σχέσεων,

μπορούν να αυξήσουν την ευαλωτότητα στην ανάπτυξη εθιστικών συμπεριφορών.

Η κατανόηση αυτών των παραγόντων δεν μειώνει την προσωπική ευθύνη. Μειώνει όμως το στίγμα και βοηθά να δούμε τον εθισμό με περισσότερη επιστημονική ακρίβεια και ανθρωπιά.

Πότε χρειάζεται να ανησυχήσουμε;

Ίσως αξίζει να σταματήσουμε και να αναρωτηθούμε όταν:

• αφιερώνουμε ολοένα και περισσότερο χρόνο σε μία συμπεριφορά,
• δυσκολευόμαστε να τη μειώσουμε, ακόμη κι όταν το επιθυμούμε,
• παραμελούμε σημαντικές υποχρεώσεις ή σχέσεις,
• συνεχίζουμε τη συμπεριφορά παρά τις αρνητικές συνέπειες,
• νιώθουμε έντονη δυσφορία όταν προσπαθούμε να την περιορίσουμε.

Η αναγνώριση αυτών των σημείων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει διαγνωσμένη διαταραχή. Είναι όμως μια σημαντική ευκαιρία για αυτοπαρατήρηση και, εφόσον χρειάζεται, για αναζήτηση υποστήριξης.

Η πραγματική ελευθερία

Η αντιμετώπιση του εθισμού δεν αφορά μόνο τη διακοπή μιας ουσίας ή μιας συμπεριφοράς. Αφορά την ανακατάκτηση του χρόνου, της προσοχής και της ζωής μας.

Κάθε ώρα που απελευθερώνεται μπορεί να επενδυθεί ξανά σε όσα ενισχύουν πραγματικά την ψυχική ευεξία:

• ουσιαστικές σχέσεις,
• δημιουργικότητα,
• κίνηση,
• ξεκούραση,
• μάθηση,
• παιχνίδι,
• στιγμές παρουσίας με τους ανθρώπους που αγαπάμε.

Η ανάρρωση δεν είναι μόνο η απομάκρυνση από κάτι που μας βλάπτει. Είναι η επανασύνδεση με όσα δίνουν νόημα στη ζωή μας.

Συμπέρασμα

Ο εθισμός δεν μετριέται μόνο από τη συχνότητα μιας συμπεριφοράς ή από την ποσότητα μιας ουσίας. Μετριέται και από όσα σταδιακά εκτοπίζει: τον χρόνο με τους ανθρώπους που αγαπάμε, τη φροντίδα του εαυτού μας, την ξεκούραση, τη δημιουργικότητα και τις εμπειρίες που δίνουν ουσιαστικό νόημα στη ζωή.

Ίσως η πιο σημαντική ερώτηση δεν είναι «Πόσο χρόνο αφιερώνω σε αυτή τη συνήθεια;», αλλά:

«Από τι με απομακρύνει;»

Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα προς μια πιο συνειδητή και ισορροπημένη ζωή.

📚 Τι δείχνει η έρευνα;

Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η ανάρρωση από τον εθισμό δεν εξαρτάται μόνο από τη διακοπή της εξαρτητικής συμπεριφοράς. Εξίσου σημαντική είναι η ενίσχυση των παραγόντων που προστατεύουν την ψυχική υγεία, όπως οι υποστηρικτικές σχέσεις, η αίσθηση σκοπού, η ψυχολογική ευελιξία και η συμμετοχή σε δραστηριότητες που προσφέρουν προσωπικό νόημα. Η αποκατάσταση είναι πιο βιώσιμη όταν η ζωή δεν γίνεται απλώς «χωρίς την εξάρτηση», αλλά γεμάτη με όσα έχουν πραγματική αξία.

Βιβλιογραφία

• Marc Lewis (2015). The Biology of Desire: Why Addiction Is Not a Disease.
• Gabor Maté (2018). In the Realm of Hungry Ghosts.
• American Society of Addiction Medicine. Definition of Addiction.
• National Institute on Drug Abuse. Research on Addiction and Recovery.