Εγωκεντρισμός ή μήπως όχι; Όταν παρερμηνεύουμε τη συμπεριφορά των άλλων

«Είναι εγωκεντρικός.»

Είναι μια φράση που ακούμε συχνά. Τη χρησιμοποιούμε για ανθρώπους που φαίνεται να μιλούν μόνο για τον εαυτό τους, να μη λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των άλλων ή να δυσκολεύονται να μπουν στη θέση τους.

Όμως η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι σπάνια τόσο απλή όσο ένας χαρακτηρισμός.

Πίσω από αυτό που εκλαμβάνουμε ως εγωκεντρισμό μπορεί να κρύβονται πολύ διαφορετικές ψυχολογικές διεργασίες: άγχος, ανασφάλεια, χαμηλή αυτοεκτίμηση, τραυματικές εμπειρίες, δυσκολίες στη συναισθηματική ρύθμιση ή ακόμη και τρόποι προστασίας που αναπτύχθηκαν σε προηγούμενες φάσεις της ζωής.

Η κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε κάθε συμπεριφορά. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να την κατανοήσουμε πριν την κρίνουμε.

Τι είναι ο εγωκεντρισμός;

Στην αναπτυξιακή ψυχολογία, ο όρος «εγωκεντρισμός» χρησιμοποιήθηκε από τον Jean Piaget για να περιγράψει τη φυσιολογική δυσκολία των μικρών παιδιών να αντιληφθούν ότι οι άλλοι άνθρωποι μπορεί να έχουν διαφορετικές γνώσεις, σκέψεις ή οπτικές από τις δικές τους.

Στους ενήλικες, όμως, ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως με διαφορετική σημασία: για να περιγράψει μια επίμονη τάση να δίνεται υπερβολική προτεραιότητα στις προσωπικές ανάγκες, επιθυμίες ή απόψεις εις βάρος των άλλων.

Ωστόσο, η καθημερινή χρήση της λέξης συχνά συγχέει πολύ διαφορετικά φαινόμενα.

Όταν ο εγωκεντρισμός είναι στην πραγματικότητα άγχος

Ένας άνθρωπος που μιλά συνεχώς για τον εαυτό του μπορεί να μην προσπαθεί να τραβήξει την προσοχή. Μπορεί απλώς να βρίσκεται σε μια περίοδο έντονου στρες.

Όταν βιώνουμε άγχος, ο εγκέφαλος τείνει να εστιάζει στην απειλή. Αυτό μπορεί να περιορίσει προσωρινά την ικανότητά μας να στρέφουμε την προσοχή προς τους άλλους.

Δεν πρόκειται απαραίτητα για έλλειψη ενδιαφέροντος ή ενσυναίσθησης. Συχνά πρόκειται για μια προσπάθεια διαχείρισης της εσωτερικής μας δυσφορίας.

Μπορεί να κρύβεται ανασφάλεια;

Παραδόξως, άνθρωποι που φαίνονται υπερβολικά επικεντρωμένοι στον εαυτό τους μπορεί να αισθάνονται βαθιά ανασφαλείς.

Η συνεχής ανάγκη για επιβεβαίωση, αναγνώριση ή θαυμασμό μπορεί να αποτελεί έναν τρόπο αντιστάθμισης μιας εύθραυστης αυτοεκτίμησης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συμπεριφορά αναζήτησης προσοχής υποδηλώνει χαμηλή αυτοεκτίμηση. Δείχνει όμως ότι η εξωτερική συμπεριφορά δεν αποκαλύπτει πάντα τα εσωτερικά κίνητρα.

Όταν προστατεύουμε τον εαυτό μας

Ορισμένες φορές αυτό που μοιάζει με εγωκεντρισμό είναι ένας μηχανισμός αυτοπροστασίας.

Άνθρωποι που έχουν μεγαλώσει σε περιβάλλοντα όπου οι ανάγκες τους αγνοούνταν ή δεν ένιωθαν ασφάλεια μπορεί να μάθουν να εστιάζουν υπερβολικά στον εαυτό τους ως τρόπο επιβίωσης.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συμπεριφορά δεν πηγάζει απαραίτητα από αδιαφορία για τους άλλους, αλλά από τη δυσκολία να πιστέψουν ότι οι δικές τους ανάγκες μπορούν να καλυφθούν μέσα από ασφαλείς σχέσεις.

Πότε πρόκειται πραγματικά για πρόβλημα;

Υπάρχουν βέβαια περιπτώσεις όπου η επίμονη έλλειψη ενσυναίσθησης, η εκμετάλλευση των άλλων ή η αδυναμία αναγνώρισης των αναγκών τους αποτελεί σταθερό μοτίβο συμπεριφοράς και δημιουργεί σημαντικές δυσκολίες στις σχέσεις.

Ωστόσο, ακόμη και τότε, η αξιολόγηση απαιτεί προσοχή. Δεν αρκεί μια μεμονωμένη συμπεριφορά για να χαρακτηρίσουμε έναν άνθρωπο ως «εγωκεντρικό». Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας εξετάζουν το ευρύτερο πλαίσιο: τη διάρκεια, τη συχνότητα, τη λειτουργικότητα και το ιστορικό του ατόμου.

Οι γρήγορες ετικέτες μπορεί να μας δίνουν μια αίσθηση βεβαιότητας, αλλά συχνά απλοποιούν υπερβολικά την ανθρώπινη πολυπλοκότητα.

Η σημασία της ενσυναίσθησης

Η ενσυναίσθηση δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με κάθε συμπεριφορά ούτε ότι παραβλέπουμε τα προσωπικά μας όρια.

Σημαίνει ότι προσπαθούμε να αναρωτηθούμε:

• Τι μπορεί να βιώνει αυτός ο άνθρωπος;
• Ποιες ανάγκες προσπαθεί να καλύψει;
• Ποιες εμπειρίες μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο που σχετίζεται με τους άλλους;

Αυτές οι ερωτήσεις δεν δικαιολογούν επιβλαβείς συμπεριφορές. Μας βοηθούν όμως να τις κατανοήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια και λιγότερη βιασύνη.

Και αν τελικά μιλάμε για εμάς;

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση είναι αν κάποιες φορές χαρακτηρίζουμε τους άλλους ως εγωκεντρικούς επειδή οι δικές μας ανάγκες δεν ικανοποιούνται.

Όταν αισθανόμαστε ότι δεν μας ακούν, ότι δεν μας κατανοούν ή ότι δεν υπάρχει αμοιβαιότητα σε μια σχέση, είναι φυσικό να βιώνουμε απογοήτευση.

Σε αυτές τις στιγμές, ίσως είναι πιο χρήσιμο να αναρωτηθούμε:

«Τι χρειάζομαι εγώ από αυτή τη σχέση;»

αντί να περιοριστούμε στον χαρακτηρισμό του άλλου.

Συμπέρασμα

Ο εγωκεντρισμός δεν είναι πάντα αυτό που φαίνεται. Πίσω από μια συμπεριφορά μπορεί να κρύβονται άγχος, ανασφάλεια, ψυχικός πόνος, μαθημένοι τρόποι επιβίωσης ή πραγματική δυσκολία στην κατανόηση της οπτικής του άλλου.

Η ψυχολογία μάς καλεί να αντικαταστήσουμε τις γρήγορες ετικέτες με περιέργεια και κατανόηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι ανεχόμαστε συμπεριφορές που μας πληγώνουν ή ότι παραμερίζουμε τα όριά μας. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως οι άνθρωποι είναι πιο σύνθετοι από έναν χαρακτηρισμό.

Ίσως, τελικά, η πιο χρήσιμη ερώτηση να μην είναι «Είναι εγωκεντρικός;», αλλά:

«Τι μπορεί να εξηγεί αυτή τη συμπεριφορά και πώς μπορώ να προστατεύσω τον εαυτό μου, χωρίς να χάσω την ενσυναίσθησή μου;»

📚 Τι δείχνει η έρευνα;

Η έρευνα δείχνει ότι η ικανότητα να λαμβάνουμε υπόψη την οπτική των άλλων (perspective-taking) συνδέεται με καλύτερη ποιότητα σχέσεων, μεγαλύτερη συναισθηματική νοημοσύνη και αποτελεσματικότερη διαχείριση των συγκρούσεων. Παράλληλα, η χρόνια ανασφάλεια, το έντονο στρες ή ορισμένα μοτίβα προσκόλλησης μπορούν προσωρινά να περιορίσουν αυτή την ικανότητα. Αυτό υπενθυμίζει ότι η συμπεριφορά των ανθρώπων επηρεάζεται τόσο από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους όσο και από τις συνθήκες στις οποίες βρίσκονται.

Βιβλιογραφία

• Jean Piaget. The Moral Judgment of the Child και έργα για τη γνωστική ανάπτυξη.
• Daniel J. Siegel. Mindsight.
• Peter Fonagy. Έρευνες για τη νοηματοδότηση των ψυχικών καταστάσεων (mentalization).
• John Bowlby. Θεωρία προσκόλλησης.