Τι είναι τα Εσωτερικά και Εξωτερικά Κίνητρα; Η Ψυχολογία πίσω από τις Επιλογές μας

Γιατί κάνουμε ό,τι κάνουμε;

Κάθε απόφαση που λαμβάνουμε, από τις πιο απλές έως τις πιο σημαντικές, καθοδηγείται από κάποιο κίνητρο. Εργαζόμαστε, μαθαίνουμε, αθλούμαστε, δημιουργούμε σχέσεις και θέτουμε στόχους επειδή υπάρχει ένας λόγος που μας ωθεί προς τη δράση.

Η ψυχολογία διακρίνει δύο βασικές κατηγορίες κινήτρων: τα εσωτερικά (intrinsic motivation) και τα εξωτερικά (extrinsic motivation). Αν και και οι δύο μορφές μπορούν να κινητοποιήσουν τη συμπεριφορά μας, διαφέρουν σημαντικά ως προς την ποιότητα, τη διάρκεια και την επίδρασή τους στην ψυχική ευεξία.

Τι είναι τα εσωτερικά κίνητρα;

Τα εσωτερικά κίνητρα αναφέρονται στην επιθυμία να κάνουμε κάτι επειδή η ίδια η δραστηριότητα μάς προσφέρει ενδιαφέρον, ευχαρίστηση, νόημα ή προσωπική ικανοποίηση.

Δεν βασίζονται σε εξωτερικές ανταμοιβές ή στην αναγνώριση των άλλων. Η κινητοποίηση προέρχεται από μέσα μας.

Παραδείγματα εσωτερικών κινήτρων:

• διαβάζουμε ένα βιβλίο επειδή απολαμβάνουμε τη μάθηση,
• γυμναζόμαστε επειδή μας κάνει να αισθανόμαστε δυνατοί και υγιείς,
• ζωγραφίζουμε επειδή εκφραζόμαστε δημιουργικά,
• μαθαίνουμε μια νέα δεξιότητα επειδή μας ενδιαφέρει η προσωπική εξέλιξη.

Οι άνθρωποι που κινητοποιούνται κυρίως από εσωτερικά κίνητρα παρουσιάζουν συχνά μεγαλύτερη επιμονή, δημιουργικότητα, ικανοποίηση και ψυχική ανθεκτικότητα.

Τι είναι τα εξωτερικά κίνητρα;

Τα εξωτερικά κίνητρα σχετίζονται με παράγοντες που βρίσκονται έξω από το ίδιο το άτομο. Η συμπεριφορά πραγματοποιείται με στόχο την επίτευξη μιας ανταμοιβής ή την αποφυγή μιας αρνητικής συνέπειας.

Παραδείγματα εξωτερικών κινήτρων:

• εργαζόμαστε για τον μισθό,
• ένας μαθητής διαβάζει για να πάρει υψηλό βαθμό,
• γυμναζόμαστε αποκλειστικά για να λάβουμε θετικά σχόλια σχετικά με την εμφάνισή μας,
• ολοκληρώνουμε μια εργασία για να αποφύγουμε την κριτική.

Τα εξωτερικά κίνητρα δεν είναι αρνητικά. Σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν απαραίτητο στοιχείο της καθημερινής ζωής και μπορούν να μας βοηθήσουν να ξεκινήσουμε μια νέα συμπεριφορά. Ωστόσο, όταν αποτελούν τη μοναδική πηγή κινητοποίησης, η προσπάθεια συχνά μειώνεται μόλις απομακρυνθεί η ανταμοιβή ή η πίεση.

Τι μας λέει η Θεωρία Αυτοπροσδιορισμού;

Η Self-Determination Theory, που αναπτύχθηκε από τους Edward L. Deci και Richard M. Ryan, υποστηρίζει ότι δεν είναι μόνο η ποσότητα του κινήτρου που έχει σημασία, αλλά κυρίως η ποιότητά του.

Σύμφωνα με τη θεωρία, τα πιο σταθερά και αποτελεσματικά κίνητρα αναπτύσσονται όταν ικανοποιούνται τρεις βασικές ψυχολογικές ανάγκες:

• Αυτονομία: να αισθανόμαστε ότι οι επιλογές μας είναι δικές μας.
• Ικανότητα: να πιστεύουμε ότι μπορούμε να εξελισσόμαστε και να τα καταφέρνουμε.
• Σύνδεση: να νιώθουμε ότι ανήκουμε και ότι οι σχέσεις μας χαρακτηρίζονται από αποδοχή και υποστήριξη.

Όσο περισσότερο ικανοποιούνται αυτές οι ανάγκες, τόσο πιο πιθανό είναι τα εξωτερικά κίνητρα να εσωτερικευθούν και να αποκτήσουν προσωπικό νόημα.

Μπορούν τα εξωτερικά κίνητρα να γίνουν εσωτερικά;

Ναι. Η Self-Determination Theory περιγράφει μια διαδικασία που ονομάζεται εσωτερίκευση (internalization).

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί αρχικά να ξεκινήσει τη σωματική άσκηση επειδή ο γιατρός του το συνέστησε ή επειδή επιθυμεί να χάσει βάρος. Με τον χρόνο, όμως, μπορεί να ανακαλύψει ότι η άσκηση βελτιώνει τη διάθεσή του, μειώνει το άγχος και αυξάνει την ενέργειά του. Έτσι, η συμπεριφορά παύει να καθοδηγείται αποκλειστικά από εξωτερικούς λόγους και αποκτά προσωπική αξία.

Η εσωτερίκευση είναι ένας σημαντικός μηχανισμός για τη διατήρηση υγιών συνηθειών και τη μακροχρόνια αλλαγή συμπεριφοράς.

Ποιος τύπος κινήτρων είναι πιο αποτελεσματικός;

Η απάντηση δεν είναι απόλυτη. Τα εξωτερικά κίνητρα μπορούν να είναι χρήσιμα για την έναρξη μιας συμπεριφοράς ή όταν απαιτείται η ολοκλήρωση αναγκαίων αλλά λιγότερο ευχάριστων καθηκόντων.

Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι τα εσωτερικά κίνητρα συνδέονται συχνότερα με:

• μεγαλύτερη επιμονή,
• υψηλότερη δημιουργικότητα,
• καλύτερη μαθησιακή απόδοση,
• αυξημένη ψυχική ευεξία,
• μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή,
• μικρότερο κίνδυνο επαγγελματικής εξουθένωσης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψουμε τις εξωτερικές ανταμοιβές, αλλά ότι είναι σημαντικό να αναζητούμε προσωπικό νόημα στις δραστηριότητές μας.

Πώς μπορούμε να ενισχύσουμε τα εσωτερικά μας κίνητρα;

Μερικές πρακτικές που μπορούν να βοηθήσουν είναι:

• Επιλέξτε στόχους που συνδέονται με τις προσωπικές σας αξίες.
• Δώστε έμφαση στη διαδικασία και όχι μόνο στο αποτέλεσμα.
• Αναγνωρίστε την πρόοδό σας, ακόμη και όταν είναι μικρή.
• Καλλιεργήστε την περιέργεια και τη διάθεση για μάθηση.
• Επιτρέψτε στον εαυτό σας να κάνει λάθη χωρίς να τα αντιμετωπίζει ως προσωπική αποτυχία.
• Αναζητήστε δραστηριότητες που σας προσφέρουν αίσθηση νοήματος και προσωπικής ανάπτυξης.

Συμπέρασμα

Τα κίνητρα αποτελούν τη δύναμη που κινητοποιεί τη συμπεριφορά μας, όμως δεν έχουν όλα την ίδια επίδραση στην ψυχική μας υγεία. Ενώ τα εξωτερικά κίνητρα μπορούν να μας βοηθήσουν να ξεκινήσουμε μια προσπάθεια, τα εσωτερικά κίνητρα είναι εκείνα που συνδέονται περισσότερο με τη μακροχρόνια δέσμευση, την ψυχική ευεξία και την προσωπική ανάπτυξη.

Η καλλιέργεια της αυτονομίας, της αίσθησης ικανότητας και των ουσιαστικών σχέσεων μπορεί να μας βοηθήσει να μετατρέψουμε τους στόχους μας από «πρέπει» σε «θέλω». Και όταν οι πράξεις μας αποκτούν προσωπικό νόημα, η προσπάθεια γίνεται πιο σταθερή, πιο δημιουργική και περισσότερο ικανοποιητική.

Βιβλιογραφία

• Edward L. Deci & Richard M. Ryan (2000). The "What" and "Why" of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
• Richard M. Ryan & Edward L. Deci (2017). Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness.
• American Psychological Association. Resources on motivation and psychological well-being.