Τι είναι η Ψυχολογική Ευελιξία και γιατί αποτελεί Κλειδί για την Ψυχική Υγεία;

Μπορούμε να είμαστε καλά ακόμη και όταν δεν αισθανόμαστε καλά;

Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι η ψυχική υγεία σημαίνει να μην έχουμε άγχος, φόβο ή θλίψη. Όμως η σύγχρονη ψυχολογία προτείνει μια διαφορετική οπτική.

Η ψυχική υγεία δεν εξαρτάται από την απουσία δυσάρεστων συναισθημάτων, αλλά από την ικανότητά μας να τα διαχειριζόμαστε χωρίς να μας εμποδίζουν να ζούμε σύμφωνα με τις αξίες μας.

Αυτή η ικανότητα ονομάζεται ψυχολογική ευελιξία (psychological flexibility) και θεωρείται σήμερα ένας από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες για την ψυχική ευεξία.

Τι είναι η ψυχολογική ευελιξία;

Η ψυχολογική ευελιξία είναι η ικανότητα να παραμένουμε σε επαφή με την παρούσα στιγμή, να αποδεχόμαστε τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας χωρίς να εγκλωβιζόμαστε σε αυτά και να επιλέγουμε συμπεριφορές που ανταποκρίνονται στις προσωπικές μας αξίες.

Με απλά λόγια, δεν σημαίνει ότι δεν θα νιώσουμε ποτέ άγχος ή φόβο. Σημαίνει ότι μπορούμε να συνεχίσουμε να ενεργούμε με τρόπο που έχει νόημα για εμάς, ακόμη και όταν αυτά τα συναισθήματα είναι παρόντα.

Για παράδειγμα:

• Μπορεί να αισθανόμαστε άγχος πριν από μια σημαντική παρουσίαση και παρ' όλα αυτά να την πραγματοποιήσουμε.
• Μπορεί να φοβόμαστε μια αλλαγή, αλλά να επιλέξουμε να την αντιμετωπίσουμε επειδή είναι σημαντική για την προσωπική μας εξέλιξη.
• Μπορεί να νιώθουμε απογοήτευση μετά από μια αποτυχία, χωρίς όμως να εγκαταλείπουμε τους στόχους μας.

Η ευελιξία δεν αφορά την εξάλειψη των δύσκολων συναισθημάτων, αλλά την αλλαγή της σχέσης μας με αυτά.

Γιατί η ψυχολογική ευελιξία είναι τόσο σημαντική;

Τα τελευταία χρόνια, η ψυχολογική ευελιξία έχει αναδειχθεί ως ένας από τους πιο αξιόπιστους δείκτες ψυχικής υγείας.

Έρευνες δείχνουν ότι τα υψηλότερα επίπεδα ψυχολογικής ευελιξίας σχετίζονται με:

• χαμηλότερα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης,
• μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα,
• καλύτερη διαχείριση του στρες,
• υψηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή,
• πιο υγιείς διαπροσωπικές σχέσεις,
• μεγαλύτερη επαγγελματική ευεξία και προσαρμοστικότητα.

Αντίθετα, όταν προσπαθούμε να αποφύγουμε ή να ελέγξουμε κάθε δυσάρεστη σκέψη και συναίσθημα, συχνά καταλήγουμε να αυξάνουμε την έντασή τους.

Η αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην κατανόηση της ψυχολογικής ευελιξίας είναι η σύγχυση ανάμεσα στην αποδοχή και την παραίτηση.

Η αποδοχή δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με μια δύσκολη κατάσταση ή ότι σταματάμε να προσπαθούμε να την αλλάξουμε.

Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα όπως είναι αυτή τη στιγμή, χωρίς να ξοδεύουμε όλη μας την ενέργεια παλεύοντας με εσωτερικές εμπειρίες που δεν μπορούμε να ελέγξουμε.

Παραδόξως, όταν σταματάμε να πολεμάμε κάθε δυσάρεστο συναίσθημα, αποκτούμε μεγαλύτερη ελευθερία να κατευθύνουμε την προσοχή και τις πράξεις μας προς όσα έχουν πραγματική αξία.

Οι έξι βασικές διεργασίες της ψυχολογικής ευελιξίας

Σύμφωνα με την Acceptance and Commitment Therapy (ACT), η ψυχολογική ευελιξία καλλιεργείται μέσα από έξι αλληλένδετες διεργασίες:

1. Αποδοχή

Να επιτρέπουμε στα συναισθήματα να υπάρχουν χωρίς να τα αποφεύγουμε ή να τα καταπιέζουμε.

2. Γνωστική αποστασιοποίηση

Να αναγνωρίζουμε ότι οι σκέψεις είναι νοητικά γεγονότα και όχι απαραίτητα αντικειμενικές αλήθειες.

3. Επαφή με την παρούσα στιγμή

Να καλλιεργούμε επίγνωση του «εδώ και τώρα», αντί να εγκλωβιζόμαστε σε σκέψεις για το παρελθόν ή το μέλλον.

4. Ο εαυτός ως παρατηρητής

Να αντιλαμβανόμαστε ότι είμαστε κάτι περισσότερο από τις σκέψεις, τα συναισθήματα ή τους ρόλους μας.

5. Ξεκαθάρισμα των προσωπικών αξιών

Να αναγνωρίζουμε τι είναι πραγματικά σημαντικό για εμάς.

6. Δεσμευμένη δράση

Να κάνουμε μικρά, σταθερά βήματα προς τις αξίες μας, ακόμη και όταν η διαδρομή είναι δύσκολη.

Η ψυχολογική ευελιξία στην καθημερινότητα

Η ευελιξία δεν εκδηλώνεται μόνο σε μεγάλες κρίσεις. Φαίνεται στις μικρές καθημερινές επιλογές.

Είναι η στιγμή που:

• επιλέγουμε να κάνουμε μια δύσκολη συζήτηση αντί να την αποφεύγουμε,
• παραμένουμε παρόντες με έναν άνθρωπο που υποφέρει χωρίς να προσπαθούμε να «διορθώσουμε» αμέσως τα πάντα,
• συνεχίζουμε να φροντίζουμε την υγεία μας ακόμη και όταν δεν έχουμε διάθεση,
• επιτρέπουμε στον εαυτό μας να κάνει λάθη χωρίς να αμφισβητούμε την αξία μας.

Η ψυχολογική ευελιξία δεν μας κάνει άτρωτους. Μας βοηθά να ανταποκρινόμαστε στις δυσκολίες με μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα και λιγότερη εσωτερική σύγκρουση.

Πώς μπορούμε να την καλλιεργήσουμε;

Η ψυχολογική ευελιξία είναι μια δεξιότητα που μπορεί να αναπτυχθεί μέσα από την εξάσκηση.

Μερικές καθημερινές πρακτικές είναι:

• Παρατηρήστε τις σκέψεις σας χωρίς να βιάζεστε να τις πιστέψετε ή να τις απορρίψετε.
• Δώστε χώρο σε ένα δύσκολο συναίσθημα αντί να προσπαθείτε να το εξαφανίσετε αμέσως.
• Αναρωτηθείτε: «Ποια επιλογή με φέρνει πιο κοντά στις αξίες μου σήμερα;»
• Εξασκηθείτε στην ενσυνειδητότητα, αφιερώνοντας λίγα λεπτά την ημέρα στην παρατήρηση της αναπνοής ή του σώματός σας.
• Κάντε ένα μικρό βήμα προς έναν σημαντικό στόχο, ακόμη κι αν νιώθετε φόβο ή αβεβαιότητα.

Συμπέρασμα

Η ψυχολογική ευελιξία δεν αφορά την εξάλειψη του άγχους, της λύπης ή του φόβου. Αφορά την ανάπτυξη μιας διαφορετικής σχέσης με τις εσωτερικές μας εμπειρίες.

Όσο περισσότερο μπορούμε να αποδεχόμαστε τα συναισθήματά μας, να αποστασιοποιούμαστε από τις αυτόματες σκέψεις μας και να επιλέγουμε δράσεις που αντανακλούν τις προσωπικές μας αξίες, τόσο περισσότερο ενισχύεται η ψυχική μας ανθεκτικότητα και η συνολική μας ευεξία.

Η ζωή δεν γίνεται ευκολότερη επειδή εξαφανίζονται οι δυσκολίες. Γίνεται όμως πιο ουσιαστική όταν αποκτούμε την ευελιξία να συνεχίζουμε να ζούμε με νόημα, ακόμη και όταν οι δυσκολίες είναι παρούσες.

📚 Τι δείχνει η έρευνα;

Μετα-αναλύσεις των τελευταίων ετών δείχνουν ότι η ψυχολογική ευελιξία αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους διαγνωστικούς και προγνωστικούς δείκτες ψυχικής υγείας. Υψηλότερα επίπεδα ψυχολογικής ευελιξίας συνδέονται με λιγότερα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης, καλύτερη ποιότητα ζωής, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στο στρες και καλύτερη λειτουργικότητα στην εργασία και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Η έρευνα υποστηρίζει επίσης την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων που βασίζονται στην ACT για ένα ευρύ φάσμα ψυχολογικών δυσκολιών.

Βιβλιογραφία

• Steven C. Hayes, Kirk D. Strosahl & Kelly G. Wilson (2012). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change.
• Steven C. Hayes et al. (2006). Acceptance and Commitment Therapy: Model, Processes and Outcomes.
• Louise McHugh, Ian Stewart & συνεργάτες. Έρευνες για την ψυχολογική ευελιξία και τη θεωρία σχεσιακών πλαισίων (Relational Frame Theory).